Бала хокукы
(Җәмгыять белеме дәресе. VII сыйныф)
Эльмира ФӘРХЕТДИНОВА,
 Казандагы     А.Алиш исемендәге 20 нче гимназиянең I квалификация категорияле   җәмгыять белеме укытучысы 
Максат. Укучыларны үз хокуклары белән таныштыру. Юридик законнар, документаль  эш кәгазьләре белән эш күнекмәләрен формалаштыру. Балаларга хокук тәрбиясе бирү. 
Дәреснең технологик картасы
Эшчәнлек төре	Укытучы эшчәнлеге	Укучылар эшчәнлеге	Көтелгән нәтиҗә	
Мотивлаштыру-ориентлаштыру	1 нче бирем. Хокуктан башка бурыч юк, бурычтан башка хокук юк. (К.Маркс)			
Уку мәсьәләсен кую	Ни турында икәнен әйтегез? Димәк, без бүген дәрестә нишләрбез? 	Бүген без дәрестә бала хокукы турында сөйләшербез. 	Тактада УМ туа	
	   Әйе, укучылар, бала тәрбияләү, үстерү, Кеше итү – бик авыр хезмәт. Моның өчен, эшебез нәтиҗәле булсын өчен, балалар тәрбияләүне җайлаучы төп кагыйдәләрдән, дәүләт документларыннан файдаланабыз 			
Уку мәсьәләсен чишү 
   Норматив документларны барлау	2 нче бирем. Бала хокукы турындагы норматив документларны барлау
  Нинди документларда бала хокукы яклана? 	  «Бала хокуклары турындагы декларация»дә, балалар хокукы Конвенциясендә, «Мәгариф турында»гы РФ һәм ТР Законнарында, «Яшьләр турында»гы Законда, РФнең Гаилә кодексында	  Күргәзмәдә документлар барлыкка килә 	
	БМОның Бала хокуклары турында конвенциясе кайчан кабул ителгән?	  1989 елның 20 нче ноябрендә		
Өстәмә мәгълүмат	Балалар белән еш кына гадел эш алып бармыйлар, ә кайвакыт бик кырыс булалар. Шуңа күрә, мондый хәлләрне булдырмас өчен, барлык илләрнең олы кешеләре, бергә җыелып, балаларның балачаклары бәхетле булсын өчен, нәрсә эшләргә мөмкинлеген уйлашканнар. Шулай итеп, балаларның төп хокуклары язылган документ – «Бала хокуклары турында»гы конвенция төзелгән. Конвенциягә 61 ил кул куйган. Димәк, ул – дөньядагы   барлык балаларның да хокукын саклый торган документ     			
	Әйтегез әле, без кемнәрне балалар дип йөртәбез?
	 БМОның «Бала хокуклары турында»гы конвенциясе нигезендә 18 яшь тулмаган һәр кеше бала булып исәпләнә		
	  Халыкара балаларны яклау көне кайчан билгеләп үтелә?	Һәр елның 1 нче июнендә		
Өстәмә мәгълүмат	 Укучылар, без, тарих, җәмгыять белеме дәресләреннән чыгып, дөньяда үзгзрешләр һәр көнне булганын, тарих алга барганын беләбез. Ә бала хокукы Конвенциясе 22 ел элек кабул ителгән, андагы мәсьәләләр бүгенге көндә дә актуальме икән? Бу сорауга җавап бирү  өчен, хәзер «Балалар хокуклары турында»гы конвенциядә күрсәтелгән балаларның хокук һәм бурычларын карап, тикшереп үтәрбез			
Төркемнәрдә эш 	1 нче төркем – балаларның төп хокукларын;
2 нче төркем – укучыларның төп бурычларын;
3 нче төркем ата-аналарның хокукларын күрсәтә 
Нәтиҗә. Димәк, бүгенге көндә дә БХК  мәсьәләләр актуаль булып тора 	Укучылар хокуклар турында аңлата		
Мәкаль белән эш	Һәр кешенең төп хокукы – яшәүгә хокук.	Укучылар аңлата	Экранда мәкаль язылган	
 Өстәмә мәгълүмат	Бала шулай ук яшәү хокукына ия. Ләкин hәрвакыт алай уйламаган-нар. Борынгы Спарта дәүләте көчле, сәламәт, җиңелмәс, түзем, сугышчы-лары  белән дан тоткан. Менә шул дәүләттә hәрбер яңа туган  баланы тикшер-гәннәр. Әгәр ул сау-сәламәт булса, яшәткәннәр, ә инде чирле, авыру булса, текә ярдан ыргытканнар.
 Балалар, спарталылар дөрес, гадел эшләгәнме?
	Җаваплар 	Экранда  –иллюстрация 	
	Укучылар,   кешенең яшәүгә хокукларын чикли торган әкиятләрне искә төшерегез әле	«Үги кыз», «Гөлчәчәк», «Зирәк карт», «Өч кыз hәм аю»		
	Башка хокукларны чикли торган нинди әкиятләрне беләсез?	«Сертотмас үрдәк», «Шүрәле», «Аленушка» h.б.		
	Әкиятләрдә геройлар тырышлыклары hәм зирәклекләре нәтиҗәсендә яки бер-берсенең, туганна-рының ярдәмендә исән кала. Ә  безнең чорда балаларның яшәүгә хокук-ларын кемнәр саклый һәм яклый, кайгырта?
	Дәүләт, әти-әниләр, тәрбиячеләр, табиблар, полицейскийлар кайгырта 
		
Сорау-җавап уены	 Кеше һәрвакыт үзенең хокук һәм бурычларын белеп торырга тиеш. Кешегә, үз хокукларын яклау өчен, кануннарны белү кирәк. 
Балалар, безнең илдә төп закон нинди?	Конституция – Россия Федерациясенең Төп Законы 
		
	Ул кайчан кабул ителгән?	   1993 елның 12 декабрендә
		
	Кем тарафыннан кабул ителгән?	Конституцияне халык, ягъни Россия гражданнары, кабул итә		
	Анда нинди маддәләр  язылган?	Конституциядә Россия Федерациясе гражданнарының хокуклары һәм бурычлары, дәүләт төзелешенә кагылышлы маддәләр  язылган
		
	Кеше хокукына кагылышлы маддәләр кайсы бүлектә бирелгән?	Икенче бүлектә		
	ТР Конституциясе кайчан кабул ителгән? 
	1992 елның 6 нчы ноябрендә		
	Халыкара гаилә көне кайчан билгеләп үтелә?	 Һәр елның 15 нче маенда		
	Кояшның җылысы көчлерәк булган саен, ул җирне ныграк җылыта. Ана җылысы никадәр көчле булса, гаилә җылысы да шулай көчле, нык була
Гаилә хокуклары күрсәтел-гән нинди документны беләсез? 	Гаилә хокукы		
	6 нчы бирем. 
Конституция һәм гаилә кодексыннан ата-аналар балаларны карау хокукы булган маддәләрне  табып укырга			
Ситуацияләрне чишү 	Хәзер сезгә төрле ситуацияләр бирелә. Сез, бүгенге дәрестә каралган  чыганакларна нигезләнеп, сорауларга җавап бирергә тиешсез. Маддәләрне күрсәтергә:
1. Айратның әти-әнисе аерылган. Айратка 12 яшь. Айратның әнисе, аңардан сорамыйча, аның фамилия-сен үзгәртә аламы?	Парлап эшләү
Юк. Балага 10 яшь тулгач, аның  теләге искә алына. (12, 16 нчы маддәләр)		
	     2. Маратка 14 яшь. Ул укудан буш вакытында эшкә урнашырга  тели, әмма әтисе рөхсәт бирми.  Аның әтисе дөрес эшлиме?	РФнең Хезмәт турында законнары кодексы нигезендә, укучы 14 яшьтән соң, укудан буш вакытта, ел дәвамында ата-аналар рөхсәте белән генә эшкә урнаша  ала.  (26, 32 нче маддәләр)		
	3. Әтисе белән әнисе аерылышканнан соң, Айгөл әнисе белән яши. Ул аңа әтисе һәм башка туганнары белән очрашырга рөхсәт итми. Айгөлнең әнисе дөрес эшлиме? 	Юк. (180 нче маддә)		
«Бала хокуклары  конвенциясе» белән эш	Тактага «Бала хокуклары Конвенциясе»нең кайбер  маддәләре язып эленгән, шулар арасыннан әти-әниләреннән аеруны саклауга хокукка кагылганын табып укырга	Укучыларның җаваплары	Тактада языла 	
	Нәтиҗә. Димәк,  беркемнең дә, мөhим сәбәпләрдән тыш, балаларны әти-әниләреннән аерырга хокукы юк. Бу hәм башка хокуклар «Бала хокуклары  конвенциясе»нә кертелгән			
Мөрәҗәгать язу	9 нчы бирем.
Мөрәҗәгать нәрсә ул? 	Аңлатмалы сүзлек белән эш 	 Аңлатмалы сүзлек күрсәтелә. Экранда ярдәмче сүзләр бирелә 	
	Ә хәзер «Ата-аналарга мөрәҗәгать» язарбыз.  Сезгә 6 сүз ярдәмендә ата)аналарга 6 җөмләдән торган мөрәҗәгать кабул итәргә кирәк. Әмма җөмләләрне эстафета тәртибендә бәян итү сорала. Ягъни җитәкче башлый, бүтәннәр аны дәвам иттерә. Мөрәҗәгать эчтәлеге бер-берсенә бәйле җөмләләрдән торырга тиеш. Аны язу өчен сезгә өч минут вакыт бирелә		Ярдәмче сүзләр: сәламәтлек, гаилә, киләчәк, балалар, спорт, наркомания

Командалар мөрәҗәгать текстын әзерләгән чакта музыка уйный	
Иҗади эш 	Проект эшләү.
Мәктәптә кесә телефонын куллану буенча канун кабул итәргә 		Экранда проект эшләүнең алгоритмы: 
 1. Закон проектының әһәмиятен нигезләү 
  2. Әһәмиятен исәпкә алып, закон проектының маддәләрен планлаштыру 
  3. Закон проекты маддәләрен эшләү 
  4. Закон проектының презентациясе
  5. Төзәтмәләр кертү 
  6. Закон проектын күпчелек тавыш белән кабул итү	
	Закон проектын әзерләүгә 10 минут вакыт бирелә. Эш вакытында сез безнең кунагыбыз ... мөрәҗәгать итә аласыз, мөстәкыйль рәвештә дә эшләргә мөмкин.
   Төркемдә эшләгәндә түбәндәге кагыйдәләрне үтәргә кирәк (экранда):
  Ике төркемдәге депутатларның да чыгышларыннан соң күпчелек тавыш белән закон кабул ителә һәм раслана. Сез бик мөһим эш башкардыгыз: закон әзер-ләп, аны кабул иттегез. Бу законга хәзер һәркайсыгыз буйсынырга тиеш. Аны бит сез үзегез эшләдегез!
	Билгеләнгән алгоритм буенча укучыларның мөстәкыйль эше
	 1. Төркем фикере – дөрес
  2. Төркемнән бер кеше чыгыш ясый 
  3. Төркем үз дәлилләрен бәян итте, аңа сораулар бирергә мөмкин
  4. Чыгыш ясаганда, сөйләүчене бүлдерергә ярамый 
5. Сорауларны чыгыш ясау тәмамлангач кына бирергә 
6. Төзәтмәләр кабул ителә	
Нәтиҗә чыгару	Укучылар, без дәрес дәвамында үз хокукларыбыз турында сөйләштек. Дәрескә нәтиҗә ясап, мәктәптә нинди хокук һәм бурычларыгыз бар? Шуларны язарга.
Конституция кайчан кабул ителгән?
«Бала хокуклары Конвенциясе» кайчан кабул ителгән?
Бала хокукын саклаучы һәм яклаучы чыганаклар?
Нинди хокуклар бозылган:
– шифаханәдә балага зарарланган кан салдылар;
– 14 яшьлек яшүсмергә кинога баруны тыйдылар;
– укытучы баланың башка кешегә язган хатын укыды?
– балаларның  күбрәк нинди хокуклары бозыла?

  1993  елның 12 нче декабрендә

   1989   елда

яшәү

ирек

хат язу сере

шәхси фикерне әйтү, әти-әниләр аерылышкач очрашу мөмкинлеге, шәхси тормыш		
	Укучылар, эшләрне алыштырып, бер-берегезне тикшерегез 		 Экранда җаваплар күрсәтелә 	
Рефлексив бәяләү этабы. 
Гомуми нәтиҗә. 
Бәя	  Кеше, аның хокуклары һәм ирекләре иң зур байлык булып санала. Барлык кешеләр дә закон каршында тигез һәм закон белән бертигез яклану хокукына ия. Һәрберебезнең хокук-ларга, бурычларга ия булу хокукыбыз бар. Һәм законнарны үтәргә тиешбез. Укучылар, сез әти-әниләрегезне куандырып, игелекле, шәфкатьле булып үсәргә бурычлы, чөнки киләчәктә аларның ышанычы, таянычы – сез!